E mërkurë, 18 nëntor 2026

Rubrikat

Mbështet Limit.al

“Babai” i Algjebrës – Muhammed al-Khuarizmi (780 e.r – 850 e.r)

Muhammed Al-Khuarizmi i përket asaj plejade të ndritur të kulturës dhe shkencës arabe të apogjeut të lulëzimit të saj nën dinastinë Abbasside. Matematicien, gjeograf, astronom dhe hartograf, ai ishte sinteza e trashëgimisë shkncore babilonase, persiane, indiane dhe greke. Në shek.12-të, veprat e tij u përhapën në Evropë përmes përkthimeve latine dhe ndikuan thellë në përparimin e Matematikës të Rilindjes europiane.

Si matematikan, bota shkencore i njeh atij kontributin në fillesat e Algjebrës. Ajo ishte një lëvizje revolucionare, larg konceptit grek të matematikës, thelbi i të cilës ishte Gjeometria. Algjebra ishte një teori unifikuese e cila lejoi numrat racionalë, numrat e irracional, madhësitë gjeometrike, etj. të trajtohen si “objekte algjebrike”. Ai i dha matematikës një rrugë krejtësisht të re zhvillimi, më të gjerë në koncept me atë që kishte ekzistuar më parë dhe siguroi një mjet për zhvillimin e ardhshëm të saj.
Algjebra, vjen nga fjala arabe “Jabr”, që do të thotë: “ribashkimi i eshtrave të thyera”, por që në arabisht, ishte përdorur prej kohësh si term në zgjidhjen e ekuacioneve algjebrike. “Kitab al-muhtasar fī hisab al-jabr vel-mukabele” është një libër matematikor i shkruar rreth vitit 820 e.r. Libri është shkruar me inkurajimin e Kalif el-Ma’munit si një ndihmesë për njerëzit në llogaritje dhe është plot me shembuj dhe aplikime për një gamë të gjerë problemesh nga fusha e tregtisë dhe financave. Libri u përkthye në latinisht dhe hyri ne Europe. Një kopje unike në gjuhën arabe gjendet sot në Oksford.

Puna e dytë e madhe e al-Khuarizmit ishte në fushën e Aritmetikës. Ai është autori i futjes të numurave arabë që kemi sot, bazuar në sistemin numerik hindu-arab të zhvilluar në matematikën Indiane. Termi “algoritëm” që perdoret sot e ka origjinën pikërisht në punimet e tij. Aritmetika e al-Khuarizmit sintetizoi njohuritë greke dhe indiane dhe përmbante gjithashtu kontributin e tij të një rëndësie thelbësore për matematikën. Kështu, ai shpjegoi përdorimin e zero-s, një numër të rëndësisë themelore në matematikë të zhvilluar nga arabët. Në mënyrë të ngjashme, ai zhvilloi sistemin dhjetor që kemi sot, si sistemi i përgjithshëm i numrimit. Përveç futjes së sistemit indian të numrave (tani i njohur përgjithësisht si numra arabë), ai zhvilloi disa procedura aritmetike, duke përfshirë operacionet mbi thyesat. Nuk vonoi që ky sistem, shumë më i thjeshtë dhe praktik se ai romak, të futej në Europë dhe sot të jetë Sistem universal numurimi në mbarë botën.

Puna e tretë e madhe e al-Khuarizmit është “Kitab Ṣurat al-Arḍ” (Libri i Përshkrimit të Tokës), i njohur gjithashtu si Gjeografia e tij, e cila u përfundua në vitin 833 e.r.. Është një ripërpunim i madh i Gjeografisë së Ptolemeut të shek. të 2-të, i përbërë nga një listë prej 2400 koordinatave të qyteteve dhe karakteristikave të tjera gjeografike. Ekziston vetëm një kopje e mbijetuar e cila mbahet në Bibliotekën Universitare të Strasburgut.

Por ajo që më bën veçanërisht përshtypje, krahasuar me botën e sotme islame por edhe me ne shqiptarët, është përkrahja që gjenin këta shkencëtarë nga vetë Kalifi, sundimtari absolut i pushtetit politik dhe fetar i Perandorisë, të cilët jo vetëm e çmonin punën e tyre por e vunë në shërbim të fuqizimit dhe përparimit të vendit të tyre. Mos harroni, jemi në vitin 800 e.r.!

Të fundit

  1. Aktualitet

    Rekord në Ballkan/ 11,4 mijë studentë nga Shqipëria studiojnë jashtë, kryesoisht në Itali e Gjermani
  2. Opinione

    Trazira në Europë, aty ku Perëndimi i trazuar takohet me Lindjen paqësore
  3. Aktualitet

    Prishtina shtrenjton parkimin, deri në 20 Euro për një ditë në qendër
  4. Aktualitet

    Shqipëria dhe Kosova forcojnë bashkëpunimin për shpëtimin në male
  5. Aktualitet

    Bota përballet me mungesë financimi prej 30 trilionë Eurosh

Më shumë nga Enciklopedi