
Nga Prof. dr. Shefqet HOXHA – Mësues i Popullit
1.-
Gjatë gjysmës së dytë të shek. XX pata ndërmarrë disa ekspedita për të gjurmuar pasurinë e kulturës popullore në krahinat e Kukësit.[1] Në fshatrat e Lumës, Hasit, Malziut e Fandit të Mirditës pikasa edhe bartës të epikës legjendare dhe shënova prej tyre këngë të Ciklit të Kreshnikëve dhe balada, si dhe tregime në prozë për bëmat e Mujit e të Halilit dhe të shokëve të tyre. Një pjesë të këtij materiali e botoi Instituti i Kulturës Popullore i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë në vitin 1983 me titull “Epikë legjendare nga rrethi i Kukësit”[2]; ndërsa këngët e mbetura dhe ato të mbledhura më vonë, u planifikuan të botohen në dy vëllime: “Balada popullore[3] dhe Cikli i kreshnikëve. Baladat kanë dalë tanimë, këngët e Ciklit po jepen në këte vëllim (mbi 50 njësi).
2.-
Cikli i Kreshnikëve në gjysmën e dytë të shek. XX ende ruhej e këndohej në krahinat e Kukësit, Has, Malzi e Lumë. Në këto treva, po ashtu, përdorej rrallë edhe lahuta, vegla muzikore që i shoqëronte këngët e këtij Cikli.[4] Në atë ndërkohë ende krahina e Hasit mund të çmohej si “zonë e gjallë” e Ciklit të Kreshnikëve, ndërsa poshtë Drinit të Bardhë e të Bashkuar tradita qe tejet e zbetë.
Hulumtimet që pata bërë në krahinat e Kukësit më ndihmuan të evidentoja repertorin e ruajtur të Ciklit të Kreshnikëve, temat, motivet dhe subjektet që i bartnin këto, por edhe të përvijoja veçoritë midis këtyre krahinave. Midis tyre shquhej Hasi – siç shënova më sipër – për traditën ende të gjallë dhe për pasurinë e ruajtur. Repertori i këngëve të ciklit ishte më i pasur në Has, më i pëlqyer nga banorët dhe vijohej të këndohej ende në mjedise të caktuara. Hasjanët kujtonin me dashuri emra rapsodësh që kishin bërë emër në atë trevë. Tematika e këngëve, shtjellimi i subjekteve, personazhet, trajta artistike dhe gjuha i afrojnë variantet e qëmtuara në Has më shumë me krijimet e Malësisë së Gjakovës e të Kosovës se me ato të zonës qendrore të truallit të këtij cikli, Nikaj-Mërturin.[5] Megjithatë, veç ndonjë tipari të veçantë krahinor, në thelbin e tyre, krijimet e qëmtuara në Has mbeten të përbashkëta për gjithë truallin ku shtrihet Cikli i kreshnikëve.
Në visin e Malziut pata regjistruar vetëm dy variante të Ciklit të Kreshnikëve, të shkurtra dhe me shtjellim të ngjeshur të subjektit.[6] Këto afroheshin me variante që janë mbledhur në perëndim të Malziut, Iballë e Pukë, ku jeta e ciklit ka qenë më e gjallë. Përndryshe, në katundet e bajrakut të Malziut gëlonin ende baladat.
Kërkimet që kemi bërë në Lumë, një krahinë relativisht e gjerë, na dëshmon një pasuri të madhe baladash, por një varfëri të ciklit të Kreshnikëve. Kemi regjistruar në disa katunde (Kollovoz, Novosej, Çajë, Matrangj-Bushtricë, Kalis, Ujmisht, Nangë, Tejdrine) të kësaj krahine këngë dhe tregime në prozë, gjithsej 17 njësi.[7] Këngët legjendare në krahinën e Lumës përcilleshin jo me lahutë, por me çifteli ashtu si baladat. Me fyell në këte krahinë është përcjellë balada e Tanës, e cila është qëmtuar këtu në dy variante: Kajka e Ftajrxherimes (Buzmadhe) dhe Lenë, e mjera Lenë (Shtiqën).
Në krahinën e Hasit patëm regjistruar 28 këngë[8] dhe 2 tregime në prozë.[9] Këngët janë shënuar në katundet Kostur, Helshan, Perollaj, Letaj, Golaj: tregimet në prozë vijnë nga Perollaj. Këngët e vjela në Has janë të bartura nga zonat e nxehta të Ciklit të Kreshnikëve, Berishë, Malësi e Gjakovës, Rekë, Malësi e Pejës. Këngëtarët e kësaj treve janë mëkuar me traditën e ruajtur të familjeve të tyre[10] ose i kanë mësuar këngët nga bartës të njohur në mjediset kullosore të Alpeve ose të rrethit të tyre miqësor.
Në Hasin brenda kufirit të 1913-ës, ku unë kam bubërruar për Ciklin, kemi pikasur banorë të fiseve Berishë, Bytyç, Gash, Hot, Kastrat, Krasniqe, Morinë, Shalë, Thaç,[11] të parët e të cilëve kur kanë zbritur këtu nga ato vise – siç duket – kanë sjellë me vete edhe traditën folklorike të tedelit nga vinin, e cila ka vijuar të gjallojë edhe në mjedisin e ri.
Rapsodi i njohur nga Letaj, Sedë Tahiri, më pat treguar më 1982: “Kangët për Mujin e Halilin kam nisë me i mësue qysh i vogël kur shkojshem me nanën te dajët në Devë të Hasit. Aty në vitet 30 (shek. XX) kishte shumë kangëtarë të njohun, ndër ta qe edhe daja im, Selman Jaha, me emën në Rrafsh të Dukagjinit”.
Një tjetër rapsod i njohur, bartësi më i mirë i këngëve të Ciklit në Hasin e këtej kufirit në gjysmën e dytë të shek. XX, Jemin Zeneli nga Perollaj, më pat thënë: “Kangët i kam mësue në të ritë, kur bashkë me shokë e veronim gjanë në bjeshkët e Nishtidinit (Pejë), Dobërdolit e Kushteticës nga kajkatarë të përmendun nga Malësia e Gjakovës, Rekës, Nikaj-Merturit etj.”
Edhe Zeqir Meshi (Kostur) këngët i kish dëgjuar në mjedisë bjeshkore (Dobërdol, bjeshkët e Gjarpnit, Maja e Hekurave etj.). dhe në ato vrritare të Kosturit. Ishte, pra, mjedisi bjeshkë-vërri që pat ndikuar në formimin e tij si rapsod i Ciklit të Kreshnikëve dhe i epikës historike.
Pas Luftës së Parë Botërore, kufiri i dhunshëm e ndau Hasin më dysh dhe ndërpreu marrëdhëniet ekonomike dhe shoqërore midis banorëve të dy anëve dhe kjo ndikoi edhe në varfërimin e traditave të hershme folklorike, gjegjësisht edhe të Ciklit të Kreshnikëve.
Në krahinën e Lumës dy bartës të njohur të folklorit, Sulejman Toçilla (Novosej) dhe Adem Xhepa (Nangë), janë formuar si tregimtarë nën ndikimin e traditës kosovare. Sulejman Toçilla në vitet 20 (shek. XX) kish punuar si bari në Kosovë dhe atje kish përthithur këngë e tregime nga Adem Shabani i Gllobodarit dhe Sadik Petrova i Reçakut të Shtimes, ndërsa Adem Xhepa (Nangë) nga një podrimas i ikur familjarisht nga vendlindja në fillim të viteve 20 (shek. XX) që qe strehuar në Nangë.[12] Përndryshe, Idriz Shuti i Shëmrisë (Malzi) trashëgonte këngët që i kish mësuar nga i ati, Baftiu.[13]
Tematika e këngëve, personazhet dhe toponomastika nuk i japin një vend të veçantë Hasit në Ciklin e Kreshnikëve. Veç ndonjë elementi gjuhësor, këngët (variantet) e Ciklit në Has nuk sjellin ndonjë element të ri, ato janë të bartura këtu të rrudhura, ndonjëherë edhe të shformuara. Si tjetërkund edhe në visin e Hasit këngët e Ciklit përshkohen tej e ndanë nga antagonizmi midis Jutbinës e Glladushës. Trimat e këtyre dy qendrave janë në armiqësi të përhershme për kullotat, si dhe për femra martesa. Mllefin ndaj njëri-tjetrit e shprehin në dyluftime që fitohen herë nga njëra anë, herë nga ana tjetër, ku ndërhyjnë shpesh edhe orë e zana.
Veç dy trimave të Jutbinës, Mujit e Halilit, gëlojnë edhe plot e plot personazhe të tjera, arnautë e shqé, të përmendur gjithandej në këngët e Ciklit të Kreshnikëve. Përmenden më shpesh Ali Baraktari, Dizdar Azman aga, Dylberja (Gjelina), Galan Kapetani, Krajl Kapetani, Krajli i Kotorrit, i Talirit, i Miskovit, i Bagdatit, i Sejës), Millosh Kapetani, Tollushe Devojka, Tomë Baraktari, Xhure Harambashi (Kapetani), Zeçir Baraktari etj. etj. Vendet ku zhvillohen ngjarjet janë: Bjeshkët (e Klladushës, e Kotorrit, e Nalta, e Talirit, e Mdhoja, e Nalta), Bregi i Tunës, Çafat (e Çakorrit, e Zodorrit), Fusha (e Kotorrit, e Talirit), Glladusha, Gurrat e Bardha, Jutbina, Kisha (e Kotorrit, e Mejdanit), Kotorri, Krajlia, Maja (e Bjeshkës, e Kotorrit, e Naltë, e Talirit), Meçe e Vogël, Maxharria, Miskovi, Seja, Stamolli, Shehri (i Krajlit, i Sejs), Zahaçi, por asnjëri prej këtyre toponimeve nuk njëjtësohet në Has.
Vend më vete zen kënga Çika e Plake Jemin agës, një variant i Gjergj Elez Alisë.[14]
Këngët e Ciklit në Has nuk janë të gjata. Ajo me titull “Ali Baraktari merr Dylbere Gjelinën”, shënuar në Letaj më 1982 nga rapsodi Sedë Tahiri, ka më shumë vargje (409)[15]. Shumica e vargjeve janë të bardhë, por ka edhe të rimuar (rimë e puthur).
Tregimet në prozë të vjela në Perollaj (Has) flasin për fuqizimin e Mujit dhe për moçninë e tij,[16] ndërsa ato të vjelura në krahinën e Lumës (Novosej, Nangë),[17] megjithëse trajtojnë tematikën e këngëve të Ciklit dhe ruajnë emrat e disa personazheve[18], elemente të gjuhës artistike etj., shtjellimin e subjekteve e kanë përrallzuar duke gërshetuar bërthamën e subjektit me elemente që i përkasin këtij zhanri tregimtar.
Këngët e epikës legjendare që kemi pasë shënuar në Lumë nuk lidhen drejtazi me Ciklin e Kreshnikëve (këngët e Mujit e Halilit), por afrojnë me baladat. Këto mund t’i ndajmë në tri grupe:
a) Variante të këngës Gjergj Elez Alia: Jemin Plaki çka ish kanë (Kollovoz), çika e Jemin Agës (Novosej);[19]
b) Variante të këngës së Ferat Pashës: Motra liron vllaznit prej burgi (Kalis), Cuca e Ferat Pashës vret kralin (Matrrangj-Bushtricë), Ene moj Dudije, e zeza Dudie (Topojan);
c) Tradhëtia e motrës: Halili i Vogël (Çajë), Brahim Keta (Tejdrine), Brahim Keta i Ri (Ujmisht).
Po ndalemi vetëm në nënndarjen e dytë, ku përfshihen dy këngë: “Motra liron vllaznit prej burgi dhe “Cuca e Ferhat Pashës vret kralin”.
Ferhat Pasha që përmendet në të dy këngët është një person historik. Ka jetuar në shek. XVI. Nuk njohim vitin e lindjes, por dimë atë të vdekjes (1595). Dy herë ka qenë vezir i madh i Perandorisë Osmane (1591-1592 dhe 1595)[20] dhe me një aktivitet të gjerë ushtarak,[21] i njohur në visin e Lumës, pse nga kjo krahinë. Qe bashkëvendës dhe bashkëkohës i Sinan Pashë Topojanit, pesë herë Vezir i Madh i Perandorisë Osmane, madje kushëri (por edhe armik) i tij.[22] Qe nga fshati Topojan i Lumës. Emri i tij dëshmohet edhe në kadastrën osmane të kohës,[23] prandaj qe ruajtur në kujtesën e popullit të visit. Të gjitha këto na ndihmojnë të përcaktojmë tedelin e dy këngëve (Lumë) dhe kohën e krijimit të tyre (shek. XVI-XVII), që – sigurisht – kanë evoluar më vonë.
Dy këngët e Malziut (Muja pret Krale Kapetanin, Hasan aga i Ri vret balozin), janë në shtratin e Ciklit të Kreshnikëve, e dyta ngjan të jetë një variant i rrudhët i Gjergj Elez Alisë prej 98 vargjesh.
Dhe në fund pak fjalë për rapsodët prej të cilëve kemi mbledhur këngët e epikës legjendare në krahinat e Kukësit në gjysmën e dytë të shek. të kaluar. Më të njohurit prej tyre janë: Jemin Zeneli (Perollaj), Zeqir Meshi (Kostur), Sedë Tahiri (Letaj), Idriz Shuti (Shëmri), Sulejman Toçilla (Novosej), Adem Xhepa (Nangë), katër të parët si bartës të njëmendët të Ciklit të Kreshnikëve, formuar në mjedise familjare, miqësore ose shoqërore gjatë verimit të tufave të bagëtive në kullotat e Alpeve të Veriut, (bjeshkët e Nishtidinit, Dobërdolit, Kushteticës, Gjarpnit, Majës së Hekurave etj.). Këta rapsodë, veç këngëve të epikës legjendare, dinin e këndonin edhe këngë historike dhe lirike. Rapsodët Jemin Zeneli e Idriz Shuti i binin lahutës, ndërsa Zeqir Meshi e Sedë Tahiri qenë mjeshtër të çiftelisë dhe të fyellit, por jo të lahutës.
Bartësit lumjanë të epikës legjendare, Sulejman Toçilla e Adem Xhepa, janë mëkuar me traditën kosovare, i pari në rrethet e Prishtinës e të Shtimjes, i dyti në vendlindje nga një emigrant podrimas i strehuar aty. Sulejman Toçilla ishte edhe këngëtar i njohur, ndërsa Adem Xhepa tregimtar i shquar.[24] Të dy i binin fyellit e çiftelisë.



