Ndërsa gjysma e Europës ngrihet kundër klasës së saj politike, gjysma tjetër e vështron e hutuar.
Protestat janë kthyer në një rutinë fundjave në pjesën më të madhe të Europës. Bizneset mbyllen më herët të premteve dhe fillojnë të mbulojnë vitrinat me dërrasa, në pritje të një tjetër vale protestash të udhëhequra nga studentët. Të hënën, pastrojnë xhamat e thyer dhe përpiqen të vazhdojnë aktivitetin.
“Është normaliteti i ri”, tha Kayhan Erturen, i cili administron disa dyqane parfumesh luksoze House of Creed në Gjermani. Më 2 nëntor, punonjësit e dyqanit të kësaj kompanie në Berlin po hiqnin panelet mbrojtëse prej kompensate që kishin vendosur dy ditë më parë, kur lëvizja e protestave, e nisur shtatë javë më parë në Francë, mbërriti në kryeqytetin gjerman.
Por demonstratat dhe përplasjet mes protestuesve dhe policisë kanë nxjerrë në pah një ndarje brenda Bashkimit Europian. Ndërsa rrugët e Parisit, Madridit, Milanos, Frankfurtit dhe Athinës janë përfshirë nga zemërimi, kryeqytetet e Europës Lindore kanë mbetur të qeta.
Qytetet e Europës Lindore nuk kanë përjetuar trazirat e Perëndimit, përveçse në mënyrë simbolike: Budapesti ngriti dhe më pas rrëzoi së fundmi një statujë të Stalinit, me rastin e 70-vjetorit të revolucionit antisovjetik në Hungari.
Është historia e dy Europave, ku trazirat po shtohen në “Europën e Vjetër”, vendet që themeluan BE-në dhe hartuan traktatin e saj themelues, ndërsa “Europa e Re”, vendet e ish-bllokut komunist që iu bashkuan BE-së pas vitit 2004, i vështron zhvillimet me habi.
Disa protestues në pjesën perëndimore të kontinentit thonë se BE-ja nuk e ka përmbushur premtimin e saj kryesor, të përcaktuar në nenin 1 të kartës së saj themeluese, për t’i dhënë përparësi “dinjitetit njerëzor” të qytetarëve. Ndjenja e zhgënjimit është ndoshta më e fortë në Gjermani dhe Francë, dy vendet më të pasura dhe më të populluara të BE-së.
Demonstratat kanë qenë kryesisht paqësore, megjithëse janë shoqëruar me episode plaçkitjesh, vandalizmi dhe përplasjesh me policinë. Nga larg, mund të krijohet përshtypja se e gjithë BE-ja është përfshirë nga zemërimi, pikërisht në kohën kur Kanadaja po ndërmerr hapa për të thelluar marrëdhëniet me bllokun prej 27 vendesh anëtare.
Ndërsa Franca përjetoi trazira të tjera gjatë fundjavës, protestuesit në Gjermani bënë një ndërprerje njëjavore, përpara një vale tjetër demonstratash të planifikuara për 14 nëntor. Protestat që po përhapen kanë si emërues të përbashkët ndjenjën e mungesës së shpresës mes të rinjve të këtyre vendeve, të ashtuquajturit Brezi Z.
“Të rinjtë janë të zemëruar”, shkruhet në këtë pankartë gjatë një proteste në Berlin. Figura në mes është Marianne, simbol i Republikës Franceze, që mban flamurin pirat të One Piece, i përdorur shpesh nga aktivistët e Brezit Z.
Pjesa më e madhe e simbolikës së protestave aktuale është frymëzuar nga Revolucioni Francez. Demonstratat nisën në Paris për shkak të pakënaqësisë ndaj shkurtimeve të fondeve për arsimin dhe kanë tërhequr qindra mijëra pjesëmarrës.
Ndërsa protestat përhapen dhe shndërrohen në një pakënaqësi më të përgjithshme ndaj të pasurve, dyqanet luksoze, si ky i Prada-s në Mynih, kanë mbuluar paraprakisht vitrinat për t’u mbrojtur nga vandalizmi.
Studentët protestues dhe aleatët e tyre nga sindikatat përfaqësojnë një reagim të së majtës ndaj politikës kombëtare në vendet e tyre, e cila po zhvendoset me shpejtësi në drejtimin e kundërt. Udhëheqësja e ekstremit të djathtë, Marine Le Pen, është në rrugën drejt fitores në zgjedhjet presidenciale franceze të vitit të ardhshëm, ndërsa partia nacionaliste Alternativa për Gjermaninë (AfD) po fiton gjithnjë e më shumë pushtet në Berlin.
Gjysma perëndimore e kontinentit, ekonomia e së cilës është në stanjacion, është përfshirë nga një krizë e kostos së jetesës. Analistët ia atribuojnë atë goditjes së trefishtë të luftërave në Ukrainë dhe Lindjen e Mesme, të cilat kanë çuar në rritje të fortë të çmimeve të energjisë, si dhe tarifave doganore prej 10% deri në 25% që Presidenti amerikan Donald Trump vendosi mbi importet nga BE-ja.
Studentët e kanë ndier më fort presionin e rritjes së çmimeve, duke përkeqësuar shqetësimet e tyre për ndikimin e inteligjencës artificiale në tregun e punës, kur të përfundojnë studimet.
Lina Friedrich, zëdhënëse e Gen Z Takes Charge, grupit pa një drejtues të vetëm që bëri thirrje për protestat e fundjavës së kaluar në Berlin, tha se të rinjtë janë lodhur duke parë se shqetësimet e tyre shpërfillen, për çështje që shtrihen nga kriza klimatike deri te Gaza.
Qeveritë në Gjermani dhe vende të tjera kanë shkurtuar gjithashtu buxhetet e arsimit, ndërkohë që kanë gjetur fonde për rritjen e pensioneve dhe për një shtim masiv të shpenzimeve ushtarake, me qëllim mbështetjen e Ukrainës në përballimin e pushtimit rus.
Kjo gjendje shpirtërore u përmblodh në sloganin “Arsim, jo luftë!”, të shkruar në fletëpalosjet e shpërndara gjatë protestave të së shtunës së kaluar në Berlin.
“Jam e emocionuar të shoh se deri ku do të arrijnë”, tha 21-vjeçarja Friedrich, kur u pyet se sa larg mendonte se mund të përhapej lëvizja. “Jam e sigurt se nuk do të ndalojmë së protestuari derisa diçka të ndryshojë.”
Ankthi që ndiejnë të rinjtë po i shtyn ata drejt qëndrimeve politike më radikale. Një sondazh i Ipsos, i kryer në shtator, zbuloi se 41% e votuesve francezë nën moshën 25 vjeç synojnë të votojnë për kandidatin e së majtës ekstreme, Jean-Luc Mélenchon, në zgjedhjet presidenciale të vitit të ardhshëm, ndërsa 20% thanë se do të mbështesnin zonjën Le Pen.
Në Gjermani, AfD mori 19% të votave të grupmoshës 18–24 vjeç në zgjedhjet federale të vitit të kaluar, duke trefishuar përqindjen e mëparshme, ndërsa 25% votuan për partinë e së majtës radikale Die Linke.
“Të rinjtë janë lodhur nga politika tradicionale dhe nga partitë e mëdha”, tha Maria Skora, studiuese e politikave në Das Progressive Zentrum, një institut kërkimor i majtë me seli në Berlin.
“Ata nuk mendojnë se sistemi aktual politik po u jep përgjigje nevojave të tyre për të ardhmen: vende të mira pune që nuk do të zhduken nga inteligjenca artificiale; mundësi për të siguruar një banesë, në mënyrë që të mos jetojnë me prindërit deri në moshën 35-vjeçare; si dhe stabilitet, siguri dhe paqe.”
Ankthi për inteligjencën artificiale ka bërë që shumë protesta të zhvillohen pranë qendrave europiane të të dhënave, si ky kompleks i Microsoft-it në Amsterdam. Protestuesit e Brezit Z kanë shprehur shqetësim për perspektivat e tyre të punësimit në një të ardhme më të automatizuar.
Megjithëse shqetësimet për inteligjencën artificiale ekzistojnë edhe në qytete si Zagrebi, ku po testohet shërbimi i parë komercial i robotaksive në Europë, ato nuk janë shfaqur në mënyrë kaq të dukshme në rrugë. Foto: Marko Perkov/AFP via Getty Images.
Megjithëse këto shqetësime ndahen nga të rinjtë në të gjithë kontinentin, zemërimi i tyre është më i zbutur në Europën Lindore, për shkak se ekonomitë e këtyre vendeve vazhdojnë të rriten.
Të ndihmuara nga fluksi i fondeve nga Brukseli, i cili i drejton ato drejt 15 vendeve anëtare me të ardhura kombëtare bruto nën 90% të mesatares së BE-së, vendet lindore të Bashkimit Europian po e ngushtojnë vazhdimisht hendekun e standardit të jetesës me pjesën perëndimore të kontinentit, një diferencë që ekziston prej dekadash.
Sondazhet sugjerojnë se të rinjtë e Europës Lindore e shohin BE-në si një burim përfitimesh, pasi u mundëson të udhëtojnë dhe të punojnë lirisht brenda bllokut, ndërsa njëkohësisht përmirëson standardet e punës dhe të mjedisit në vendet e tyre.
Gjithashtu, nevoja për rritjen e shpenzimeve ushtarake është më e qartë për ata që jetojnë më pranë kufirit me Ukrainën.
Katër vjet pas nisjes së pushtimit në shkallë të gjerë të Ukrainës nga Rusia, lufta vazhdon të rëndojë mbi vendet fqinje, si Polonia, anëtare e BE-së.
Johannes Thimm, ekspert i qeverisjes globale në Institutin Gjerman për Çështjet Ndërkombëtare dhe të Sigurisë, tha se trazirat shpërthyen fillimisht në “Europën e Vjetër”, sepse qytetarët po përjetonin dobësimin e një sistemi të mbrojtjes sociale, tek i cili ishin mësuar të mbështeteshin.
“Europa e Vjetër është mësuar, në njëfarë mënyre, që gjërat të kenë shkuar mjaft mirë gjatë 80 viteve të fundit, dhe kjo është veçanërisht e vërtetë për Gjermaninë. Gatishmëria për të pranuar ndryshime dhe shkurtime të shtetit social, do të thosha, është veçanërisht e ulët”, tha Thimm.
Ai shtoi se europianët lindorë nuk e arritën kurrë standardin e jetesës që vende si Franca dhe Gjermania ishin mësuar ta konsideronin të mirëqenë dhe për këtë arsye ishin “më të gatshëm të përballeshin me krizat”.
Gatishmëria për të përballuar një krizë konsiderohet një virtyt në vendet lindore, si Lituania, ku kjo stërvitje e mbrojtjes civile po teston gatishmërinë e vendit për mobilizim.
Vetë BE-ja është më pak në shënjestër të protestuesve sesa qeveritë kombëtare dhe korporatat shumëkombëshe.
Zonja Skora tha se sondazhet tregonin se shumë gjermanë e shihnin BE-në si pjesë të zgjidhjes së problemeve, kryesisht ndryshimeve klimatike dhe nevojës për një Europë “më sovrane”, më pak të varur nga Shtetet e Bashkuara, të cilat ishin tepër të mëdha për t’u përballuar vetëm nga qeveritë kombëtare.
Premtimi i BE-së për “dinjitet njerëzor” ka qenë gjithmonë i përcaktuar në mënyrë të paqartë dhe studentët që po dalin në rrugë nuk shohin dinjitet në shkurtimin e shpenzimeve qeveritare për arsimin, pikërisht kur tregu i punës po tkurret dhe banesat po bëhen gjithnjë e më të papërballueshme financiarisht.
“BE-ja është një instrument i të pasurve”, tha Tamino Wilck, një student 22-vjeçar i matematikës dhe historisë në Universitetin Humboldt të Berlinit, i cili udhëtoi drejt Parisit për t’iu bashkuar protestave të 24 tetorit dhe më pas mori pjesë në demonstratat e së shtunës së kaluar në Berlin.
“Mendoj se bashkimi i vërtetë i Europës mund të vijë vetëm nga poshtë, nga këto protesta.”
Por më në lindje, gjërat shihen ndryshe.
Ndërsa protestat vazhdonin në Francë gjatë fundjavës, në qendrën historike me rrugë të shtruara me kalldrëm të Zagrebit, kryeqytetit të Kroacisë, anëtares më të re të BE-së, mbizotëronte një qetësi e zakonshme.
Studentët e qytetit shpreheshin hapur të habitur që protestat po shpërthenin në ekonomitë më të pasura, më në perëndim.
“Është mjaft ironike, sepse studentët nga Kroacia, nga Europa Lindore, Republika Çeke dhe Sllovakia, gjithmonë kanë dashur të shkojnë për shkëmbime studentore në universitete të huaja në Francë, Itali dhe Spanjë, veçanërisht në Gjermani. Tani shohim se të rinjtë atje janë të pakënaqur”, tha Gordan Kagic, president në detyrë i unionit studentor prej 70 mijë anëtarësh në Universitetin e Zagrebit.
Studimi i Komisionit Europian zbuloi se 81% e kroatëve mendonin se BE-ja i kishte sjellë përfitime shoqërisë së tyre.
I ulur në një kafene jo shumë larg konvikteve studentore të rinovuara së fundmi me fondet e BE-së, Kagic tha se i kuptonte shqetësimet e studentëve që kishin dalë në rrugë në Francë dhe vende të tjera, por nuk ishte dakord me metodat e tyre konfrontuese.
“Nëse e njëjta situatë do të ndodhte në Kroaci dhe protestat do të ishin agresive dhe brutale, nuk do të ishte diçka me të cilën do të isha i kënaqur. Nuk do t’i bashkohesha diçkaje të dhunshme.”
Megjithatë, ai paralajmëroi se protestat do të përhapeshin drejt lindjes nëse udhëheqësit europianë nuk do t’i dëgjonin kërkesat e studentëve.
Gordan Kagic, drejtues i unionit studentor në Universitetin e Zagrebit, po i ndjek me vëmendje trazirat në qytetet perëndimore. Deri tani, ato nuk janë përhapur në Kroaci.
Dragan Bagic, profesor sociologjie në Universitetin e Zagrebit, tha se studentët në Europën Lindore përballen me shumë nga të njëjtat sfida si të rinjtë në Francë, Gjermani dhe Itali, sa u përket kostove të strehimit dhe shqetësimeve për inteligjencën artificiale.
Por ata mund ta shohin dhe ta ndiejnë gjithashtu se jeta e tyre po përmirësohet.
Kur Kroacia u anëtarësua në BE në vitin 2013, PBB-ja për frymë e vendit ishte sa 61% e mesatares së BE-së. Trembëdhjetë vjet më vonë, ajo ka arritur në 78%. Gjatë së njëjtës periudhë, papunësia ka rënë nga 18.1% në 5%.
Fondet e BE-së kanë financuar projekte infrastrukturore që kanë krijuar vende pune në të gjithë vendin, përfshirë autostrada dhe ura të reja. BE-ja ka bashkëfinancuar gjithashtu modernizimin e infrastrukturës së internetit në vend.
“Situata aktuale në tregun e punës në Kroaci është më e mira në 40 vjet, madje më e mirë se gjatë dekadës së fundit të socializmit. Mendoj se ky është një element shumë i rëndësishëm që po ul pesimizmin”, tha profesori Bagic.
“Nuk do të vija shumë para bast për protesta të mëdha në këtë rajon.”
Qetësia në Europën Lindore pritet të vihet në provë më 20 nëntor, kur grupe të vogla të majta në Kroaci dhe vende të tjera planifikojnë t’i bashkohen një greve studentore në të gjithë Europën, e cila, sipas një manifesti të publikuar në internet, do të përfshijë “bllokime dhe zënie të ndërtesave”.
Kroacia nuk është pa pakënaqësi: një skandal me depozitimin e mbetjeve të rrezikshme shkaktoi protesta të mëdha në Zagreb në shtator. Kjo ushtroi njëfarë presioni mbi Kryeministrin Andrej Plenkovic, në të majtë të Presidentes së Komisionit Europian, Ursula von der Leyen, por asgjë të krahasueshme me atë që po përballojnë tani drejtuesit në Paris dhe Berlin.
Kanadezët u njohën më mirë me kroatët këtë verë, kur tifozët e tyre të futbollit vërshuan në Toronto për një ndeshje të Kupës së Botës kundër Panamasë. Disa muaj më vonë, qeveria Carney do të synonte lidhje më të ngushta ekonomike me BE-në, anëtarja më e re e së cilës është Kroacia.
Pavarësisht trazirave, Kanadaja nuk është e vetmja që dëshiron të afrohet më shumë me BE-në.
Blloku mbetet një simbol shprese, duke ofruar standarde më të larta të punës, mjedisit dhe qeverisjes, për ata që jetojnë përtej kufijve të tij, përfshirë lëvizjet studentore.
Në Serbi, anëtarët e Listës Studentore, partisë së sapoformuar politike që rrëzoi autokratin Aleksandar Vuçiç, i cili kishte qeverisur për një kohë të gjatë, në zgjedhjet e 25 tetorit, kanë propozuar mbajtjen e një referendumi për të vendosur nëse vendi duhet të kërkojë një rrugë të përshpejtuar drejt anëtarësimit në BE.
Flamuri i BE-së është një pamje e zakonshme në Shqipëri, ku protestuesit e udhëhequr nga studentët po kërkojnë largimin e Kryeministrit të vendit, Edi Rama, të cilin e akuzojnë për korrupsion masiv.
Ndërkohë, Ukraina ka vazhduar të punojë për anëtarësimin në BE gjatë pothuajse pesë viteve të luftës në shkallë të gjerë. Është një objektiv për të cilin shumë të rinj ukrainas mendojnë se ia vlen të luftosh dhe të japësh jetën.
Edhe Britania, e cila u largua nga blloku pas referendumit përçarës të vitit 2016, po debaton nëse duhet të ndryshojë kurs.
Kryeministri Andy Burnham tha së fundmi se do të dëshironte ta shihte vendin e tij të ribashkohej me BE-në “gjatë jetës sime”, megjithëse nuk do të kërkonte një referendum tjetër gjatë legjislaturës aktuale.
Pavarësisht protestave, profesori Bagic tha se BE-ja duket më jetike se kurrë.
“Mendoj se Putini dhe Trumpi e shpëtuan idenë e BE-së. Pa ta, nuk do të isha i sigurt se cila do të ishte e ardhmja e BE-së dhe sigurisht që nuk do të flisnim për zgjerimin”, tha ai.
“Por qytetari i zakonshëm tani e kupton se – në këtë përballje globale gjeostrategjike mes Kinës, SHBA-së dhe Rusisë – na nevojitet një lloj uniteti.” / “Te Globe and Mail”- Monitor.al
