E mërkurë, 18 nëntor 2026

Rubrikat

Mbështet Limit.al

Historia e malazezit të vogël Jolja, një shembull i madh shqiptar i martirit Bali Bajram Nokshiqi

Nga Ramiz LUSHAJ

1.
Në pranverë 1941 shqiptarët etnik të Plavë-Gucisë patën një përballje luftarake me forcat ushtarake malazeze, të cilat kishin ardhë për ta ripushtuar krahinën e tyre, e futur tashma në një tjetër pushtim, atë të Italisë fashiste, e të paraqitun si bashkim kombëtar panshqiptar. Kësokohe, shqiptarët, me fuqinë e moralit të mbrojtjes të tokës e jetës së vet, me forcën e armëve të veta të sprovuara në beteja të shumta me sllavët, i thyen malazezët pushtues e i detyruan ata me u tërhjekë me humbje të shumëfishta.

Bali Bajrami i derës të Mekulëve të Nokshiqit të historisë, një nga kryeluftëtarët e kësaj lufte fitimtare, tue u kthye për në kullën e vet, aty në Qafë Plavë, e gjeti një fëmijë malazez të mbetun pa ndjenja, të shtrirë përtokë skej një dardhe me hije të mriztë. E mori para duersh. Goja i nxirrte shkumë të bardhë. E uli prapë mbi barin jeshillek e ia provuan shenjat e gjallesës jetike. Ende damarët i qarkullonin gjak. Ende merrte frymë.
Aty po i afrohet një nga luftëtarët ma të shquar të krahinës, i vuthjani Isuf Kamer Çelaj i Çeremit, i njohur deri në Çetinë e Romë. – Çka po e don këtë fëmijë malazez? – e dveti burri i mendjes e i pushkës, Isuf Kameri, kur ai e mori në duar e po don me u nisë bashkarisht për udhë. – Po e çoj në shtëpinë teme e ndoshta ka me e lyp familja e vet?- ia ktheu Bali Bajrami, ky burrë i lartë i kohënave të vështira.

Tek dera e kullës në Nokshiq i doli para e shoqja e tij e fisme, Gjyl Ibishja, vuthjane, nga vllaznia këlmendase Qosaj, të cilës ia dha fëmijën me fjalët peshë amaneti: Merre këtë fëmijë e kie me e rritë e dashtë si djalin tand! Aty brenda, gjatë ndejes, Bali Bajrami po e kallzon historinë e malazezit tetëvjeçar.

Ai fëmijë i gjetun, pas përkujdesjeve, po ua ban me dije emnin e tij. Jolja – i thoshin. E, tani, malazezi i vogël Jolja do të rritej në këtë familje shqiptare me emër të madh në luftën (ndër)kombëtare të Nokshiqit (1879-1880), në qëndresën e lartë kundër malazezëve në Luftën e Parë Ballkanike (1912-1913), etj.

Kurrkush nuk erdhi në derën e tyre të fisme në Nokshiq për me u interesue për malazezin Jolja, prandaj Bali Bajrami si shqiptar i vërtetë i traditave breznore shqiptare, pas një viti e mori me veti për me shkue në Qafë Pejë, aty ku e kishte gjetun kryehere e marrë në mbrojtje e rritje atnore. Jolja po ia tregon truallin e kullës dykatëshe, e cila tashma nuk i kishte as themelet. Gjithçka ishte shkatërrue nga bombardimet e ’41-shit. Lotët e malazezit të vogël Jolja mbetën aty si një dhimbje e madhe. Ishin lotë të tragjedisë së familjes së tij prej dhjetë antarësh, dy prindërit e gjashtë vllazën e motra. Ky ishte ma i vogli i asaj kulle të kthyeme në gropë, sikur të kishte pasë ndonjë shkatërrim e fundosje tektonike. Po, ky Jolja, ishte i vetmi që kishte mbetë gjallë. Jolja shpesh i sillte në mendje e i kishte në vizione ato çaste e pamje: oshëtima e avionëve, tymi i zi…E, sa herë i ndodhte kjo, Jolja tronditej shumë, kalonte deri në huti, donte pak kohë me e marrë veten.

2.
Bali Bajram Hysi (Hyseni) i Mekulëve ishte luftëtar dinjitar i njohur në krahinën e Plavë-Gucisë me rrethina kufitare, në Rugovë e Sanxhak, në Rrafshin e Dukagjinit, në Malësi të Gjakovës e në Shkodër. Mori pjesë në kuvende e beteja. Ai u rrit në luftëra me sllavët dhe u vra në luftë me sllavët. E lartnon kanga popullore: “Bali Bajrami me degët e fisit / Emën të madh i la Nokshiqit…/”.

Bali Bajrami në krahinën e tij, në vitet e thirruna “Koha e Shqipnisë”, mbante gradën e besimit si komandant i mbrojtjes së kufinit me Malin e Zi (1941-1944) sëbashku me bajraktarin e Arzhanicës, Xhemë Arifi dhe me “dy Imerat” – Imer Maliqin e Imer Muçën. Ai, me bashkëluftëtarët e tij e me forcat mbrojtëse në krahinë, luftoi kundër sulmeve të malazezit Gjergj Llashiqi (nipi i kriminelit kundërshqiptar, Vashoviqit), kundër forcave çetnike të Drazhe Mihajlloviçit (1943) gjersa më 6 gusht 1944 u vra heroikisht në kufi, në Shekullar, në luftë me shkijet malazeze. Emri e vepra e tij jeton e frymëzon në kangë, në vargjet: “Bali Bajrami i Mekulit / U tregoi çka a forca e burrit /”…“Nga një luftë në një tjetër / Tuj i zbardh fytyrën kullës vjetër”…”Për me mbrojt kufijtë shqiptar / Ra si trimat në Shekullar / Në Shekullar, atje ka mbetë / Kurrkush vorrin s’ja ka gjetë / Për Kosovë, për Shqipëri / Kurrë s’harrohet emri i tij /”. Bali Bajrami ka hyrë në kangët e popullit në radio e televizione, përjetësue në disa libra, shpall “Qytetar Nderi” i komunës së Llugajt në Malësi të Gjakovës, etj.

Bali Bajram Nokshiqi edhe babën e tij, Bajram Hysi (Hyseni) e kishte martir të kombit shqiptar, si e thotë kanga: “C’ka Nokshiqi që po dridhet?! / Bajram Hyseni gjallë nuk lidhet / C’ka Nokshiqi që gjëmon / Bajram Hyseni po lufton / Bajram Hyseni burrë shqiptar / Ju del shkijeve ballëpërballë… /Më 13 tetor 1912, brigada e gjeneralit kriminal Radomir Veshoviqi, forca të batalionit të drejtuar nga krimineli tjetër Milija Nikoliq, u futën me zjarr e hekur në Nokshiq të Plavës dhe i kërkuan Bajram Hysit të lidhun kambë e duar tek xhamia e fshatit, që të kthehej në etninë malazeze, në vend të plisit të bardhë ta vnonte kapicën e zezë, po ai nuk pranoi në të gjallë të vet, ndaj e torturuan dhe me një hekur kryq ortodoks të skuqur në zjarr, të cilin ia vendosën një herë në ballë e dy herë në gjoks, gjersa vdiq në kambë, qëndrestar, shqiptar. Ishte një nga 700 martirët shqiptarë plavë-gucias të Masakrës genocidiale të Previsë, një masakër ende e pazbardhur, një masakër që ende kullon gjak shqiptar.

Djali i Bali Bajramit është martir i kombit. Islam Bali Nokshiqi – i thonë. I vrarë më 5 prill 1947 nga OZNA jugosllave, nga shkijet sllavo-komuniste tek Vrella e Mulliqit në Gjakovë, i dekoruar nga Presidenti i Republikës me Medaljen e Mirënjohjes (2012), iu ka dhanë statusi ligjor “Dëshmor i Atdheut”, i shpallur “Qytetar Nderi” në bashkinë e qytetit Bajram Curri e në komunën Llugaj.

Bali Bajrami ishte trim i madh, po kishte dhe një shpirt të madh. Në filmin dokumentar “Oshëtima e Nokshiqit” të Ilir Buçpapajt, shfaq në TVSH të Tiranës (2012), e dëshmon dhe 97-vjecari Velimir Novo Ognianovic, i etnisë sllave në Nokshiqin e sotëm të mbetun pa astenji kambë e frymë shqiptare. “Në Luftën e Dytë Botërore, në vitin 1941, – thotë Ognianovici në intervistën e tij – kur kapitulloi Jugosllavia, shumica e popullit kaloi në anën e italianëve. Balia u kthye këtu në trojet e tij, i armatosur, por nuk bëri zullume në popullatë. Asnjeri nuk ka thënë që ai ka vrarë, plackitur apo që ka shfrytëzuar situatën”.

Në një familje të tillë model shqiptar u rrit malazezi Jolja si një shqiptar i vërtetë.

3.
Në kohë lufte me malazezët, prej flakëve të pushkëve e kullave, në dhjetor 1943 familja e Bali Bajram Hysit të Mekulëve të Nokshiqit, tre djemtë e tij: Islami, Selimi e Shabani shtegtuan nga vendlindja e vet nëpër Pejë, Gjakovë e në Malësi të Gjakovës. Me ta ishin dhe vllaznit’ e Balisë, njani prej të cilëve, Brahimi, është i dekoruar nga Presidenti i Shqipërisë me Urdhërin për Veprimtari Patriotike të Klasit të Dytë (1993). Të gjithë u rikthyen në Llugaj të Tropojës, në visin e kullën e tyne me themele trojenike prejce nga Lufta e Parë Ballkanike. Vetëm Bali Bajrami ndejti në vijën e kufinit, atë ditë e sot, si përmendore e shqiptarisë, si flakadan i lirisë.

Jolja, i vogël malazez 12-vjecar, ishte pjesë e këtij shtegtimi të detyruar nga malazezët, në bashkari me tre djemtë e Bali Bajramit, i cili ishte si të thuash: “i katërti djalë” i tij. As kur malazezët e vranë Bali Bajram Noskhiqin në Shekullar kurrkush nga rrënjët e degët e tij nuk e pa Jolen si armik. Edhe Gjyl Ibishja e trajtonte Jolen si të ishte djali i saj ma i vogël i derës së Bali Bajramit të Mekulëve në Llugaj.

Malazezët, pas Luftës së Dytë Botërore, kur i vnunë në rregulli punërat e shtëtit të vet, i ranë në gjurmë Joles. E mësuan faktin se ai jetonte në shtetin e Shqipërisë, në Tropojën kufitare, në Llugaj. E kërkuan atë, me dorëzani, me emergjenci, me djallëzi. Gjithëqysh.

Në mars 1946 ia mbrrini një dërgatë katërshe prej nga Plavë-Gucia në Llugaj të Malësisë së Gjakovës (Tropojë). Kufini ishte i hapun asokohe, po dhe jugosllavët silleshin si zotër në tokat shqiptare, packa se Shqipëria ishte shtet tjetër e i pavarur. Me atë dërgatë kishte malazez, po ishte dhe një përfaqësues mekulas. I conte shteti jugosllav, republika e Malit të Zi. E gjetën rrugën me hartë e hapa, me udhërrëfyesin e vet. Ata trokitën në derën e kullës të Nokshiqëve në Llugaj.

Aty e njoftën Jolen. Ndoshta e morën me mend se ai nuk është i genit mekulas, ndaj po dvetin sy për sy: -I kujt është ky djalë? Jolja ua ktheu përgjigjen aty për aty: -Jam i Bali Bajram Nokshiqit.- Ka kie vlla? – ia banë pyetjen tjetër. -Kam tre vllazën: Islamin, Selimin e Shabanin – iu tha Jolja. – Cilët janë mixhët e tu? – e vazhduan ata dialogun. -Brahim Bajram Nokshiqi e Halil Bajram Nokshiqi –ua ktheu përgjigjen. -Po qysh e kie emrin? -Jole…
Atë natë të pagjumë nuk u fol ma gjatë. Në mbramje deri vonë ia banë gjithcka gati Joles: veshjet – me to dhe kostumin kombëtar shqiptar kelmendas, bukë e ujë për rrugë, etj. Të nesërmen ndodhi ajo që pritej nga kulla e Nokshiqëve. Brahim Bajram Nokshiqi, vllai i Bali Bajram Hysit, ma i madhi i mekulëve të atyshëm, krejt mërzi e me qetësi, po i mbledh në oborr të kullës të gjithë mashkujt e femnat e shtëpisë. E merr skej vetit Jolen me dashuri e dhimbje prindërore e i drejtohet atij:

-Djali ynë, Jole, ti duhet me shkue sot në Mal të Zi. Kena dalë me të përcjellë për udhë. Të kanë lyp të afërmit e tu. Janë katër vetë nga Plava që kanë ardhë me të marrë ty. Don me të cue në shkollë…

Atë ditë marsi 1946, Jolja – malazezi 14 vjecar, iku nga kulla e Nokshiqëve në Llugaj drejt Plavës. Të gjithëve kur ua jepte dorën e lamtumirës iu drejtohej në shqip me fjalët: Nanë, vlla, motër, mixhok…e pastaj ua thoshte emnat secilit prej tyre.

Jolja qante me sy, me zemër, me fjalë. Lotët ia lagnin gjoksin e shpirtin. Si atëherit në Plavë tek kulla e tij e mbetun pa themele, kur mbeti pa prindër, pa motër e vlla, të cilët nuk i munguan asnji ditë në kullën e Mekulëve të Nokshiqit, në derën e martirit Bali Bajram Nokshiqi. As në Plavë. As në Malësi të Gjakovës.

4.
Jolja, malazezi i rritur si shqiptar, shkoi për studime shkollore në Kroaci. Në dhjetor 1946 i kujtoi me një letër nga Zagrebi familjen e tij të dytë në Llugaj të Tropojës. Ai, mes tjerash, i vnonte në dijeni se është tue ndjekë një shkollë ushtarake në kryeqytetin e Kroacisë…Ai iu premtonte se “me përfundimin e studimeve do të jem pranë familjes time në Shqipëri”. Ai e mbyllte letrën me fjalët përmallëse, që iu kanë mbetë në mendje të gjithë mekulasve të trollit të Bali Bajram Hysit të Nokshiqëve: “Përqafime Nanë Gjylja, vllaznit e mi…,mixhët e mi… Jolja”.

E ku është Jolja në ditë të sodit? Thonë se ishte jetëshkurtër…! Nuk i dihet vorri. Ai kurrë nuk u kthye në Shqipëri. Atij kurrë nuk i besuan si malazez. Jo se nuk i kishte genet e gjakun malazez, po për faktin tjetër: Jolja u rrit me frymën shqiptare, me traditat shqiptare. Ai nuk i besonte as propogandës malazeze se “shqiptarët janë të egër… vrasës të malazezëve…të pabesë, të pa fe”. Ai nuk mund t’i urrente shqiptarët. Shteti jugosllav dhe malazezët si pjesë federative e tij, kisha ortodokse sllave, si në kohët e krajlive, kishin (e kanë) platformë të vetën grashaniniane e cubrolloviciane, millosheviciane e gjukanoviciane: cdo sllav – dhe malazezët, me lind, me u rrit e me vdek si antishqiptar. Ata nuk duan një malazez si Jolja të rritun dhe nga shqiptarët. Ata nuk duan të shkruhet e as të dëgjohet në botën e sotme euro-atlantike e globale ky shembull i rrallë i Bali Bajram Hysit të Mekulëve të Nokshiqit të Plavës e Malësisë së Gjakovës, pasi është një shembull që i lartëson shqiptarët etnik në botën e sotme e në kohërat e nesërme.

Të fundit

  1. Aktualitet

    Rekord në Ballkan/ 11,4 mijë studentë nga Shqipëria studiojnë jashtë, kryesoisht në Itali e Gjermani
  2. Opinione

    Trazira në Europë, aty ku Perëndimi i trazuar takohet me Lindjen paqësore
  3. Aktualitet

    Prishtina shtrenjton parkimin, deri në 20 Euro për një ditë në qendër
  4. Aktualitet

    Shqipëria dhe Kosova forcojnë bashkëpunimin për shpëtimin në male
  5. Aktualitet

    Bota përballet me mungesë financimi prej 30 trilionë Eurosh

Më shumë nga Histori