E mërkurë, 18 nëntor 2026

Rubrikat

Mbështet Limit.al

NGA NJË VEND I HERSHËM I BOTËS VJEN DHE TI

Katër poetë Arbëreshë

Dushko Vetmo (pseudonim i Francesco Solano-s, Frasnitë, Frascineto të Kalabrisë, 1914-1999). Prift arbëresh dhe teolog-intelektual, emigroi në Argentin ku, në vitin 1946, botoi përmbledhjen e parë moderne të poezisë arbëreshe me titull Bubuqe t’egra (në të cilën u botuan dy poezitë që vijojnë). Në vitet ’70-’80 të shek. XX themeloi dhe drejtoi, si profesor, katedrën e gjuhës dhe të letërsisë shqipe në Universitetin e Kalabrisë (Arcavacata di Rende, Itali). Përveç botimeve letrare ai është dhe autor i një serie studimesh në fushën e dialektologjisë, filologjisë dhe gjuhësisë arbëreshe dhe shqipe.

(Theksi i mprehtë shënon gjatësinë e zanoreve)

Mall

Somenat un prej dritsores,

e mixores

vashses s’ ime hjén e pé,

dháj si flutur tek po shkonte

e m’ e mblonte

një llanxhele në kroné.

Një sy më shturi plotë me máll,

e m’ u ngjáll

théll në zëmër mua një flakë,

që po më djeg përmbrënda në gjí

si një qirí,

edhe më losen pak e pak…

Lutje

Máll, në-se ti më do mirë,

për mua kij lipisí:

dil te penxhera një cikë,

e ruajm me ata sí.

Giuseppe Schirò Di Maggio (Zef Skiro di Maxho; Hora e Arbëreshëvet , Piana degli Albanesi të Sicilisë, 1944), poet dhe shkrimtar poliedrik dhe psikedelik, autor botimesh te ndryshme letrare, por sidomos poetike, që prej viteve ’60 të shek. XX. Themelues i revistës së famshme “Mondo Albanese” (e vetmja me titull italian por e shkruar vetem shqip-arbërisht, duke iu kundërvënë kështu revistave të tjera me titull arbëresh por me përmbajte sidomos në italishte). Origjinal është edhe kontributi i tij i veçantë për teatrin arbëresh, me vepra sidomos komiko-satirike. Poezia Laerti, i jati u botua në vëllimin më të njëjtin titull në vitin 1989.

Laerti, i jati

“I ati i Odiseut, Laerti, mbret i Itakës, quhej edhe Larti.”

(Nga shënimet e A. Varfit për këngën VIII, 18 – ‘Odisea’

e shqipëruar nga S. Çomora)

Merrni me mend Laertët tanë që pritën

aq shumë rikthimet tona.

Edhe për ne Laerti-shkëmb në majë

të arave me çfaredo kohë qe pikë

qëndrimi të heshtur.

Një gji kodrine në dimër një vithe toke

të shtrirë e Laerti-shartues që bën shartime

në dhri e në mendime.

Kur i biri të kthehet i lirë nga dashuritë

kallpe e nga shkulmat do të nderojë të jatin

e Mëtuesit do ta përqeshin për këtë lidhje

të pathyeshme me të.

Mëtuesit edhe sot zdërhallen me sa mbetet

të trashëgimisë së plakut-Laert.

Ai lëron koherent kopshtin trashëgim

të fatit dhe e di se pemët e forta vetëm

i durojnë shekujt por nuk mund të lërë

pas dore blerimin jetëshkurtër që jep

fryte njëvjeçare nga mbjellja.

Laerti-mendje-krijuese na mësoi

artin e fantazisë arbëreshe.

Ky fakt të të mbajnë një jetë të tërë

minor(itet) ndërsa ke në tru mbarë

gjithësitë.

Mbledh mbrëmjen në xhepat e tij të gjerë

bariu-Laert e mbi gjurmë të ngadalta

minutash kthehet në shtëpi për të takuar

shqetësimet e ditës dhe zhurmat.

Pa ngacmim Laerti-dhëndër – si ne – martoi

grua arbëreshe.

Laerti-mbjellës në mbjellje vuri filiza

dashurie e këto me kohë do t’ japin pemë

të mira për shekuj.

Mban ende kujtimet e drejta të përtej-Adriatikut

se parapriu Odiseun-të-birin një herë

me një lundrim të vetëm pa rikthim.

Shqisat e historisë e të përjetësisë

ia shtoi natyrshëm të birit më parë

se ta dërgonte për jetë.

Urren e dashuron horizontet me shumë të kaltër

– ngjyrë të nisjeve e të rikthimeve.

Ai di se çdo veprim do të ruhet në mendjen

e përgjithshme të gjindes së tij ndonëse

të skujdesur nga tingëzat e valleve të jetës

së rrjedhshme.

Mëtuesit pa të ardhme sulen mbi të tashmen

e i shqyejnë mishin me kafshime të etura.

Bimët e heshtjes i sjellin Laertit jehona

të largëta zërash të fuqishëm që nuk ndien

në përditshmërinë e ethshme.

Themeli i ndershmërisë së tij – si Laert –

e të të parëve qe dashuria për atdheun ku

varrëzuan prindërit.

Vala që shpie Mëtues lë prapa saj plehra

të shumta në lulishtet e në shtëpitë

e ishullit të Laertit.

Më shumë mërgohet nga qelbësira e luftërave

të brendshme ku Mëtuesit diktojnë ligj më shumë

e ngashërojnë lajmet e veprimeve të tyre.

Ka bërë miq të rinj ca abstraktë si shpresa

e këmbëngulja ca konkretë si sythat e pemëve

o larmitë e plisave që motoshati kthen përposh

qiellit.

Edhe ai Laerti-ndërtues ndërtoi fytyra shtëpive

megjithëse dinte se fytyrat zbehen e duan

nganjëherë zbardhur edhe nga duar të pasigurta.

Tash që koha e ka bërë të thatë në kurm si tokë

pa ujë Laertin – e Odiseu ndoshta ka mendjen

e bjerrë në udhëtime të reja – dëshiron të kish

pasur dhjetëra Odise për të mbrojtur me siguri

sa mbetet të trashëgimisë.

E në Odiseu do të niset përsëri prapa ëndrrave

të tija detare sa Mëtues të pavdekshëm do të

ringjallen për te mëtuar gosti të reja e sa kohë

do të presë Laerti kthimin e ri të të birit?

Në dua mund ta takoj që ecën gjatë rrugës Krispi

të Horës sime Laertin tim që nuk është më.

Mario Bellizzi (Belici; Shën Vasil, San Basile të Kalabrisë, 1957), është profesor i matematikës në gjimnaz dhe tregoi interes që në moshë të re për poezinë dhe për kulturën humanistike. Librin e parë me poezi e botoi në fillim të viteve ’80 të shek. XX me titull Kristla (Gramia), më vonë i pranëvu poezisë studime dhe një seri botimesh për historinë dhe etnologjinë e botës arbëreshe. Poezia Të kuqtë e Onufrit (origjinali italisht i shqipëruar nga Giuseppe Schirò di Modica) është pjesë e librit Last exit to Bukura Morea (2003).

Të kuqtë e Onufrit

Nga një vend i hershëm i botës vjen dhe ti

po nga ai i të parëve të mi ata të shekullit XV

ata të tri galerave të Andrea Dorias

(si në kohën e të ikurit-fshehtë Enea)

e para me pëlhura e mëndafshe

e dyta me bukë, verë e vaj

e treta me burra e gra.

Një vend ku do Kadareja se Akeronti të rridhte

e shqiponjat bënin foletë e tyre.

Lindje e Perëndim dëshmitarë i ke në fytyrën tënde hëne

prej vitit 400 pas Krishtit.

Anije të papritura

e para me hashish e kalashnikov

e dyta me rrufjanë e lavire

e treta me fëmijë e të uritur korrabaça

në të lashtën të munduar e sot, prej kapitalizmit të vonshëm

të atij me paillettes e quiz

të prurën natën në portet e Brindisit, të Otrantit …

e pas mbi makina të çara në arkeologjinë e nëntëshme e përdhunuese

plot mjerim verbues të Domicjanës.

Pa cohë, pa kezë, me kanune të tjera

fatthënës televizivë në mendje

së bashku me polake, braziliane, zezake

për një karneval-valle të çuditshëm

modash e bojërash më fton me theks ballkanik ….

Saranda, Kavaja, Durrësi, Vlora, Shkodra, Fieri, Berati, Tirana?

e më fal trupin tënd, sahatin tënd për një grusht dollarësh.

Mbase ti je nga Berati …

Hove ndjenjash, magmë përfytyrimesh, të panjohura, metahistorike,

cikle epike, infektime të zemrës,

mungesë dredhish, barababel, papeshueshmëri.

E vetmja është një farë tragjike, motër shqiptare, që mund të jap.

Në maj te hijesirat tona

do të lulëzojnë ikonat e kuqe të Onufrit

e do të ndihet i lahutave vringëllimi

me litaret e fuqishëm të detit Jon e të ëmbël.

Gianni Belluscio (Belusho; arbëresh nga Shën Vasili, San Basile të Kalabrisë, 1961), është albanolog dhe përkthyes; shkruan poezi që 15-vjeçar dhe disa i botoi gjatë viteve nëpër revista arbëreshe dhe në internet. Ka gati një përmbledhje poetike por nuk gjen ende kohë për ta çuar në shtypshkronjë. Poezia Mjergullore është e vitit 1991, kur ai banonte në Milano.

Mjergullore

ngrënj persianën nga menat’

tek finestra hapinj sit’

gruaja ime angora ë’ mb’ shtrat

llargu e afër ng’ jan’ më shpit’

kopshtat ng’ shoh, ëndrrënj malet

lumi maknash ng’ shihet më

marçapidhat kan’ suvalet

rrumurata e ftigës ë’ e zë

sot si dje e nga dit’ ng’ ka rrëçet

zgjohmi, ngrëhmi, hapmi finestrat

umtitata t’ hin ndër eshtrat

e t’ shuhet i kuqi tek makna pret

mirrëm dorën e qellëm lart

zog ç’ rri këtu i kurkullost’

mua ç’ rronj këtu i fanarost’

llarg ka ki kamnua i tharrt’

nga tek dheu im i ngroht’

se ng’ dua t’ pres më mjergull me thik’

ne t’ qëndronj këtu për njetër dit’

qellëm mbjatu e ashtu qoft’.

________________________

( I përcolli për botim në Limit.al  poeti i njohur Nikollë LOKA)

Të fundit

  1. Aktualitet

    Rekord në Ballkan/ 11,4 mijë studentë nga Shqipëria studiojnë jashtë, kryesoisht në Itali e Gjermani
  2. Opinione

    Trazira në Europë, aty ku Perëndimi i trazuar takohet me Lindjen paqësore
  3. Aktualitet

    Prishtina shtrenjton parkimin, deri në 20 Euro për një ditë në qendër
  4. Aktualitet

    Shqipëria dhe Kosova forcojnë bashkëpunimin për shpëtimin në male
  5. Aktualitet

    Bota përballet me mungesë financimi prej 30 trilionë Eurosh

Më shumë nga Diaspora