E mërkurë, 18 nëntor 2026

Rubrikat

Mbështet Limit.al

“Lisi plak dhe shkëmbi”, një roman për fatin e grekëve të Turqisë osmane – Nga Besnik MUSTAFAJ

BESNIK MUSTAFAJ/ Romani “Lisi plak dhe shkëmbi” i shkrimtares bashkëkohore greke Noelle Barkshire u botua në shqip vjeshtën e kaluar nga “Toena”, me një përkthim shumë të mirë të Kristo Pullas. Titulli është shkëputur nga një varg i Homerit dhe jo rastësisht, jo thjesht për metaforën e bukur që ngërthen vendosja pranë e pranë e dy fjalëve, të cilat ashtu evokojnë shumë më tepër se një copëz nga peizazhi i përjetshëm. Siç në një pjesë muzikore vendosja e kohës dhe shenjave të tjera në hyrje të pentagramit përcaktojnë tonin dhe frymën e melodisë në vazhdim, edhe vargu i Homerit në titull paralajmëron tonin dhe frymën e qëllimtë homerike, që do ta përshkojë romanin nga fillimi në fund.

                                         Noelle Barkshire

“Lisi plak dhe shkëmbi” është nga ato romane, që në letërsinë frënge janë quajtur “roman – lumë” për nga afresket e gjera që ndërton. Me këtë roman, Noelle Barkshire shfaqet megjithatë po kaq edhe si një pasardhëse moderne e Çarls Dikensit. Por rrënjët më të forta, më të qëndrueshmet të konceptit romanesk të Noelle Barkshire janë në letërsinë e madhe greke, në damarin jetëdhënës që lidh Homerin me Niko Kazanzaqisin. Në këtë trashëgimi estetike, ajo i jep rëndësi parësore historisë, që do të tregojë. Autorja i vendos vetes paraprakisht si qëllim që lexuesi të jetojë me rrëfimin e saj gjatë leximit të romanit dhe më pas të mbajë mend çfarë u ka ndodhur personazheve të saj, të mbajë mend epokën dhe gjeografinë ku është zhvilluar fati i këtyre personazheve, të mësojë apo edhe të përfytyrojë vetë sipas rastit edhe arsyen e këtij fati. Në një perspektivë të tillë shpalosen marrëdhëniet e Noelle Barkshire me të vërtetën, e cila nuk është doemos e vërteta e saj si autore, por është gjithmonë e vërteta e personazheve të saj. Kjo autonomi e së vërtetës letrare bën të mundur që vetë subjekti i romanit të shndërrohet natyrshëm në kujtesë të lexuesit, duke nxjerrë kështu në pah mjeshtërinë e lartë të autores.

Romani tregon fatin e grekëve të Turqisë osmane, si shtjellohet dhe ndërthuret ky fat jo vetëm në Izmir e krahinat përreth, por edhe në Qipro e deri në Athinë. Është e njëjta temë që e gjejmë edhe në disa nga prozat më të fuqishme të Kazanzaqis. Por në shkrim Noelle Barkshire është vetvetja. Me Kazanzaqis ajo bashkohet përsëri vetëm në rezultatin përfundimtar, kur subjekti i romanit kthehet në kujtesë për lexuesin, gjë që ndodh edhe me subjektin e “Krishti u kryqëzua përsëri”, për shembull. Fjala është për një kujtesë që nuk ilustron historinë reale, por zbulon thelbin e saj të padukshëm, e bën këtë histori të jetueshme nga njerëz dhe jo nga marioneta të imagjinatës.

Dhe meqë jemi te historia, do thonë se fati i grekëve të Turqisë osmane në përmbyllje të jetës së kësaj perandorie ishte thellësisht dramatik. Thelbi i padukshëm i kësaj drame historike, ku depërton autorja e romanit “Lisi plak dhe shkëmbi” e që nuk mund të gjendet në monografitë e historianëve, sado të pasura e me fakte të jenë ato, është natyrshmëria e ekzistencës njerëzore përballë fatit. Pavarësisht nga marrëdhëniet shpesh të ndërlikuara, që personazhet e romanit kanë me njëri–tjetrin e që nuk janë aspak marrëdhënie parajsore, ata kanë megjithatë një cilësi të përbashkët: dashurinë e pashtershme për jetën.

Është një dashuri që kërkon një fuqi të madhe shpirtërore për t’u afirmuar. Për të na çuar te zanafilla e kësaj fuqie shpirtërore, autorja ka marrë fragmente nga Odisea, jo si citime, por i ka përvetësuar, duke i bërë pjesë organike të narracionit të vet romanesk. Kështu drama, si skenë letrare, nuk është produkt i përplasjes së personazheve me njëri–tjetrin. Atë e bart secili personazh brenda vetes dhe e jeton sipas mënyrës së tij. Rrjedhimisht, asnjë zgjidhje nuk mund të vijë nga jashtë. Drama është qerthulli ku personazhet, sado shumë ta duan njëri–tjetrin, nuk mund ta ndihmojnë e sado shumë ta urrejnë njëri– tjetrin, nuk mund ta asgjësojnë.

Një qasje e tillë e Noelle Barkshire ndaj dramës si mundësia sipërore e personazhit për ta treguar vetveten e vërtetë ushqehet pikërisht tek ai damari jetëdhënës që lidh imagjinatën e Homerit me imagjinatën e Kazanzaqis. Duke qëndruar përsëri te historia do thënë gjithashtu se kjo e grekëve te “Lisi plak dhe shkëmbi” është mirëfilli histori politike po aq sa ç’është politike historia e treguar nga Homeri për grekët dhe trojanët. Personazhet nuk e zgjedhin atë.

Ata madje nuk kanë asnjë rrugëdalje për t’i ikur asaj. Por as nuk kërkojnë ndonjë rrugëdalje “ilegale” për t’i ikur kësaj historie. Ata e pësojnë këtë histori politike, të paracaktuar në disa qendra shumë larg tyre, qendra që sigurisht nuk janë Olimpi, gjë që ata e dinë mirë sepse nuk jetojnë në mitologji. Ata jetojnë me vetëdije të kthjellët në kohën e tyre – fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shekullit XX, – por qendrat ku paracaktohet politika, dramën e së cilës e pësojnë, i shohin të paarritshme nga fuqia e tyre ndikuese njësoj siç shihnin paraardhësit e tyre antikë Olimpin.

Ata as nuk përpiqen t’i përshtaten kësaj historie politike dhe as t’i kundërvihen asaj. Personazhet e këtij romani synojnë vetëm të ruajnë sjelljen e tyre njerëzore brenda dramës, një sjellje që u mundëson t’i marrin sa më shumë jetës që u është dhënë, pa u ndjerë as viktima dhe as heronj. Qoftë si viktima e qoftë si heronj, hapësira e të jetuarit do t’u ngushtohej e, për pasojë, do t’u varfërohej përditshmëria. Këto personazhe e marrin jetën siç ju vjen. Ata nuk synojnë të ngjallin te lexuesi as keqardhje e mëshirë me vuajtjet e tyre të pamerituara e as adhurim me guximin e tyre. Është një fatalizëm pa filozofi, siç është fatalizmi arkaik mesdhetar. Kjo lloj korace individuale e mbron secilin si nga euforia e shpresës, edhe nga dëshpërimi i zhgënjimit. Për t’i dhënë formë gjithë kësaj ngrehine, shkrimtares i është dashur një punë shumë e madhe, veçanërisht me detajin. Noelle Barkshire ia ka dalë mbanë.

Të fundit

  1. Aktualitet

    Rekord në Ballkan/ 11,4 mijë studentë nga Shqipëria studiojnë jashtë, kryesoisht në Itali e Gjermani
  2. Aktualitet

    Prishtina shtrenjton parkimin, deri në 20 Euro për një ditë në qendër
  3. Aktualitet

    Shqipëria dhe Kosova forcojnë bashkëpunimin për shpëtimin në male
  4. Aktualitet

    Bota përballet me mungesë financimi prej 30 trilionë Eurosh
  5. Aktualitet

    Turizmi botëror drejt rekordit: 1.57 miliardë mbërritje më 2026

Më shumë nga Zëra