Startup-et po ndërthurin IA-në dhe gjenetikën për të prodhuar më shumë ushqim me më pak kosto, shkruan “The Economist” dhe raporton Monitor.al.
Investimet globale në inovacionin bujqësor tejkaluan 16 miliardë dollarë në vitin 2025, sipas një raporti të Agfunder, një kompani e kapitalit sipërmarrës.
Nga kjo shumë, 9 miliardë dollarë u destinuan për kërkime të reja që synojnë rritjen e rendimentit në bujqësi, nga 2.5 miliardë dollarë në vitin 2016.
Rritja e investimeve vjen në një moment të përshtatshëm. Tregjet ushqimore janë përballur me luhatje të forta vitet e fundit, fillimisht si pasojë e pandemisë globale, më pas për shkak të luftës në Ukrainë dhe tani nga konflikti i ri në Lindjen e Mesme.
Për më tepër, ngrohja globale po shkakton thatësira, kripëzim të tokave dhe mot gjithnjë e më të paqëndrueshëm e ekstrem. Megjithatë, bazat e prodhimit ushqimor nuk janë transformuar rrënjësisht që nga mesi i shekullit XX.
Për fat të mirë, pasiguria mund të nxisë zhvillimin e teknologjive që sjellin ndryshime rrënjësore. Investimet globale në teknologjitë agroushqimore u rritën ndjeshëm në vitin 2021 si pasojë e pandemisë së Covid-19, duke kaluar nga 22 miliardë dollarë në vitin 2019 në një rekord prej 55 miliardë dollarësh.
“Paqëndrueshmëria është shumë e keqe për njerëzit që duan të ushqehen, por është e mirë për përhapjen e teknologjive të reja”, thotë Adam Anders, partner drejtues në Anterra Capital, një kompani holandeze e kapitalit sipërmarrës e specializuar në teknologjitë ushqimore dhe bujqësore.
Në F&A Next, një takim i mbajtur muajin e kaluar në Universitetin dhe Qendrën Kërkimore të Wageningen në Holandë, ku morën pjesë më shumë se 600 figura të rëndësishme dhe investitorë të sektorit të teknologjisë bujqësore, përfshirë mbi 200 startup-e, u evidentuan disa tendenca kryesore.
Inovatorët po zhvillojnë pesticide që imitojnë molekulat e gjetura në natyrë, duke u mbështetur në një kuptim më të mirë të mënyrës se si këto molekula mbrojnë bimët.
Të frymëzuar nga zhvillimi i mjekësisë së personalizuar për njerëzit, ata po projektojnë gjithashtu plehra, pesticide dhe produkte të tjera për bujqësinë të përshtatura për parcela të veçanta, bazuar në gjenetikën e bimëve dhe kushtet specifike mjedisore.
“Fokusi te qëndrueshmëria po zhvendoset nga ideja ‘duhet të kujdesemi për mjedisin’ drejt realitetit se ‘çmimet do të rriten në nivele të larta për shkak të ndryshimeve klimatike’”, thotë Cindy Gerhardt nga Planet-B.io, një përshpejtues holandez i bioteknologjisë industriale.
“Nuk bëhet më fjalë për parandalimin e ndryshimeve klimatike. Bëhet fjalë për përballimin e tyre dhe gjetjen e zgjidhjeve, sepse përndryshe çmimet do të rriten tepër.”
Për disa, kjo nënkupton rritjen e rendimentit dhe uljen e humbjeve përmes zhvillimit të alternativave ndaj pesticideve dhe plehrave sintetike që kanë dominuar bujqësinë që nga Revolucioni i Gjelbër në mesin e shekullit XX.
B-COS, një kompani e krijuar nga Universiteti i Gentit, po përdor inxhinierinë gjenetike për të modifikuar baktere që prodhojnë molekula kimikisht të ngjashme me kitinën, një përbërës që gjendet në skeletin e jashtëm të insekteve dhe në muret qelizore të kërpudhave.
Bimët e domates dhe patates, kur spërkaten me këto molekula, “mashtrohen” duke menduar se janë nën sulm dhe aktivizojnë mbrojtjen e tyre natyrore ndaj patogjenëve. B-COS po e zbaton këtë qasje në dy produkte të reja: njëri për të përmirësuar rritjen dhe rezistencën ndaj thatësirës, ndërsa tjetri, sipas kompanisë, mund të ulë sëmundjet me 40-50%.
Në mënyrë të pashmangshme, startup-et po eksplorojnë mundësitë që ofron Inteligjenca Artificiale. Shumë prej tyre besojnë se ajo do të përshpejtojë ndryshimet në një sektor që historikisht ka qenë i ngadaltë në reforma.
“Ajo do t’i ndihmojë fermerët të lidhin atë që ndodh në çdo metër katror të tokave të tyre me gjëra si parashikimet e motit, ruajtjen e karbonit në tokë dhe kërkesat e konsumatorëve”, thotë Anders.
Bujqësia precize
Ideja e përgjithshme e kësaj lloj “bujqësie precize” është mbledhja e një sasie të madhe të dhënash për gjithçka, nga kushtet mjedisore të parcelave të veçanta, si lagështia, niveli i rrezatimit UV, temperatura e të tjera, deri te sekuencat gjenetike të baktereve dhe patogjenëve të pranishëm në tokë, si dhe të vetë bimëve.
Këto të dhëna përpunohen më pas nga algoritme që bëjnë parashikime për kushtet dhe trajtimet më të mira, me synimin për të siguruar rendimentin më të lartë ose prodhimin me cilësinë më të mirë.
Për shembull, EVJA, një kompani italiane, përdor sensorë të vendosur në ara për të mbledhur të dhëna mbi kushtet mjedisore lokale. Këto të dhëna përfshihen në një model të IA-së, i cili nxjerr parashikime për rrezikun e mykut pluhur, kalbëzimit gri dhe sëmundjeve të tjera.
Sistemi mund të parashikojë gjithashtu rendimentin e të korrave, kërkesën për ujë dhe emetimet e karbonit.
Davide Parisi, drejtori ekzekutiv i kompanisë, thotë se klientët e saj kanë ulur përdorimin e ujit dhe plehrave deri në 40%, ndërsa kanë rritur rendimentin e perimeve me gjethe, domateve dhe patateve.
Soilytix, kompani bioteknologjike me seli në Hamburg, po bën diçka të ngjashme, por nën tokë. Ajo analizon ADN-në e mikrobeve të pranishme në mostrat e tokës dhe identifikon patogjenët.
Më pas, Soilytix e përdor këtë informacion për t’u dërguar fermerëve rekomandime se cilat varietete farash duhet të mbjellin në secilën parcelë, si edhe për të sugjeruar si të përshtatin përdorimin e pesticideve me kushtet në të cilat do të rriten bimët. Ashtu si EVJA, Soilytix analizon gjithashtu sasinë e karbonit që ruhet në një parcelë.
Startup-e të tjera po përdorin teknologji të avancuara të përmirësimit gjenetik dhe mjete digjitale për të prodhuar kultura më ushqyese, më rezistente ndaj klimës dhe me rendimente më të larta. Pádraic Flood, gjenetist bimësh, ka themeluar Aardaia, një startup me seli në kampusin e Universitetit dhe Qendrës Kërkimore të Wageningen.
Grupi po mbikëqyr aardaker-in, një “patate proteinike” të egër, për të cilën Dr Flood thotë se ka potencialin të prodhojë disa herë më shumë proteinë për hektar sesa soja. Sot, aardaker-i, që ka një shije arre mes patates dhe gështenjës së ëmbël, mblidhet kryesisht në natyrë, por në shekullin XVIII kultivohej në mënyrë tregtare në Holandë.
Dr Flood po e përshpejton përmirësimin gjenetik të aardaker-it (një bimë e egër me zhardhokë të pasur me proteina) në dhoma rritjeje: duke manipuluar shpeshtësinë dhe sasinë e dritës ndaj së cilës ekspozohen bimët, si dhe temperaturën dhe lagështinë në këto dhoma, ai mund të rrisë pesë breza bimësh në vit, në vend të vetëm një brezi.
Ai përdor machine learning për të lidhur të dhënat gjenetike të bimëve të veçanta me rendimentin, shijen dhe përmbajtjen e proteinave.
Në këtë mënyrë, ai mund të zgjedhë më mirë se cilat bimë të kryqëzojë për të prodhuar një aardaker të përmirësuar, me kombinimin e duhur të rendimentit, shijes dhe vlerave ushqyese.
Dr Flood thotë se tashmë ka varietete që prodhojnë zhardhokë me rendiment rreth dhjetë herë më të lartë se bimët e egra dhe shpreson ta përmirësojë edhe më tej këtë rezultat.
Radicle Crops, një tjetër startup holandez, po ndjek një qasje të ngjashme për të përmirësuar kinoan, gjithashtu një kulturë me përmbajtje të lartë proteinash, por që ka edhe avantazhin shtesë se përmban të nënta aminoacidet thelbësore për të cilat trupi i njeriut ka nevojë, por nuk mund t’i prodhojë vetë.
Kompania po zhvillon varietete rezistente ndaj ndryshimeve klimatike, të përshtatura për mjedise të ndryshme. Ajo ka nisur hedhjen në treg të një varieteti hibrid, për të cilin thotë se jep 25-45% më shumë drithë se varietetet e mëparshme dhe konkurron më mirë me barërat e këqija.
Megjithatë, rruga përpara mbetet e gjatë. Në vitin 2024, kompanitë e teknologjisë bujqësore tërhoqën vetëm 1.3% të financimit global të kapitalit sipërmarrës në fazat e hershme, megjithëse bujqësia përbën rreth 4% të PBB-së globale.
Inovacionet e teknologjisë së lartë do të depërtojnë fillimisht në tregjet e zhvilluara, përpara se të përhapen gradualisht në vendet në zhvillim. Por nëse shkencëtarët e laboratorëve arrijnë të realizojnë synimet e tyre dhe financimet vazhdojnë të rrjedhin, një epokë e re e bujqësisë precize po afron.